# BES Getirisi Nasıl Hesaplanır?
Bireysel Emeklilik Sistemi (BES) dünya genelinde yaygınlaşan, geleceğiniz için birikimlerinizi değerlendirmenizi sağlayan harika bir finansal araç. Peki, “Bu BES’e para yatırıyorum ama gerçekten ne kadar kazanıyorum?” sorusunu kendinize sordunuz mu? Eğer cevabınız “Hmm, aslında tam olarak bilmiyorum” ise, tam size göre bir yazı hazırladım! Bu makalede, BES getirisinin nasıl hesaplandığını, hangi faktörlerin getirinizi etkilediğini ve maksimum kazanç için neler yapabileceğinizi öğreneceksiniz.
Küresel emeklilik sistemleri incelendiğinde, BES benzeri yapıların ABD’deki 401(k) planları, İngiltere’deki SIPP (Self-Invested Personal Pension) veya Avustralya’daki Superannuation sistemleri gibi farklı versiyonlarını görüyoruz. Mercer’in 2022 Küresel Emeklilik Endeksi’ne göre, bu tür bireysel emeklilik sistemleri uygulayan ülkelerde emeklilik geliri, sadece devlet emekliliğine bağlı ülkelere göre ortalama %30-40 daha yüksek. İşte bu yüzden BES’teki paranızın nasıl büyüdüğünü anlamak, finansal geleceğiniz için kritik önem taşıyor.
Hadi BES getirisinin sırrını birlikte çözelim ve paranızın nasıl katlanacağını görelim!
BES Getirisi Hesaplama Formülü
BES getirisini hesaplamak aslında bir matematik bulmacası gibi – birkaç parçayı bir araya getirmeniz gerekiyor. Temel formül şöyle:
Toplam BES Getirisi = (Fon Getirisi + Devlet Katkısı + Vergi Avantajları) – Yönetim Giderleri
Bu formülü daha detaylı açıklayalım. Fon getirisi, yatırdığınız paranın seçtiğiniz emeklilik fonlarında ne kadar büyüdüğünü gösterir. Devlet katkısı, birçok ülkede uygulanan ve katkılarınızın belirli bir yüzdesinin (genellikle %25 civarında) devlet tarafından hesabınıza eklenmesidir. Vergi avantajları ise ülkeden ülkeye değişir; bazı ülkelerde katkılarınız vergi matrahından düşülebilir, bazılarında ise fon getirileri vergiden muaf olabilir.
Örneğin, ABD’deki 401(k) planlarında, 2022 yılında çalışanlar brüt maaşlarından 20.500 dolara kadar katkıyı vergi ödemeden yapabiliyorlar. Avustralya’da ise işverenler, çalışanların maaşının en az %10’unu zorunlu olarak Superannuation hesaplarına yatırıyor. Bu örnekler, farklı ülkelerdeki BES benzeri sistemlerin çeşitliliğini gösteriyor.
Yönetim giderleri ise fonların yönetimi için ödediğiniz ücretlerdir. Vanguard’ın araştırmasına göre, yönetim giderleri yıllık %0.5 ile %2.5 arasında değişebilir ve uzun vadede getiriniz üzerinde önemli bir etki yaratabilir.
BES’te Fon Getirisi Nasıl Hesaplanır?
BES’teki en önemli getiri bileşenlerinden biri, seçtiğiniz fonların performansıdır. Fon getirisi hesaplaması şöyle yapılır:
Fon Getirisi = [(Bitiş Birim Fiyatı – Başlangıç Birim Fiyatı) / Başlangıç Birim Fiyatı] × 100
Bu hesaplama, yatırımınızın belirli bir dönemde ne kadar değer kazandığını yüzdesel olarak gösterir. Örneğin, bir fonun birim fiyatı 1 Ocak’ta 100 birim para iken, 31 Aralık’ta 110 birim para olmuşsa, yıllık getiri oranı %10’dur.
Gerçek dünyadan bir örnek vermek gerekirse, BlackRock’ın küresel emeklilik fonlarından biri olan “Global Allocation Fund”, 2019 yılında %17.7’lik bir getiri sağlamıştı. Aynı dönemde Fidelity’nin “Contrafund” adlı fonu ise %30’a yakın getiri sunmuştu. Tabii ki bu rakamlar yıldan yıla değişir ve geçmiş performans gelecek için garanti sunmaz.
Fon getirilerinizi hesaplarken dikkat etmeniz gereken bir nokta da bileşik getiri etkisidir. Einstein’ın “dünyanın sekizinci harikası” dediği bileşik faiz, uzun vadede getirinizi dramatik şekilde artırabilir. Örneğin, yıllık %8 getiriyle, 100 birim paranız 30 yılda yaklaşık 1000 birim paraya dönüşebilir!
BES’te Devlet Katkısı Nasıl Hesaplanır?
Devlet katkısı, BES’i cazip kılan en önemli faktörlerden biridir. Birçok ülkede hükümetler, vatandaşları uzun vadeli tasarrufa teşvik etmek için çeşitli katkı mekanizmaları sunar.
Devlet katkısı genellikle şöyle hesaplanır: Yıllık katkılarınızın belirli bir yüzdesi (genellikle %25 civarı) devlet tarafından hesabınıza eklenir. Ancak bu katkının genellikle bir üst limiti vardır.
Örneğin, Türkiye’de devlet katkısı oranı %25’tir ve yıllık brüt asgari ücretin %25’i kadar bir üst limit bulunur. Almanya’da ise “Riester-Rente” adı verilen emeklilik planlarında, devlet yıllık 175 Euro temel katkı ve çocuk başına ek katkılar sunar.
İngiltere’deki NEST (National Employment Savings Trust) sisteminde, işveren katkısı zorunludur ve çalışanın maaşının en az %3’ü kadar olmalıdır. İşverenin bu katkısı, bir tür “devlet desteği” olarak düşünülebilir.
Devlet katkısının en güzel yanı, hesabınıza eklendikten sonra tıpkı kendi katkılarınız gibi yatırım getirisi sağlamasıdır. Yani devlet katkısı da zamanla büyür ve toplam getirinize katkıda bulunur.
BES’te Vergi Avantajları Nasıl Hesaplanır?
BES’in sunduğu vergi avantajları, toplam getirinizi önemli ölçüde artırabilir. Bu avantajlar ülkeden ülkeye değişir, ancak genellikle üç temel formda gelir:
1. Katkı aşamasında vergi avantajı: Bazı ülkelerde BES’e yaptığınız katkılar vergi matrahınızdan düşülebilir, böylece gelir vergisi yükünüz azalır.
2. Birikim aşamasında vergi avantajı: Fonlarınızın getirisi üzerinden genellikle vergi alınmaz veya ertelenir.
3. Çekim aşamasında vergi avantajı: Emeklilik döneminde yapılan çekimlerde vergi indirimleri veya muafiyetleri olabilir.
ABD’deki Roth IRA hesapları, vergi avantajlarına harika bir örnektir. Bu hesaplara katkılar vergiden düşülmez, ancak tüm getiriler ve çekimler tamamen vergiden muaftır. 2008 finansal krizi sonrası, Roth IRA’ya sahip yatırımcılar, piyasaların toparlanması sırasında elde ettikleri tüm kazançları vergisiz olarak elde etmişlerdir.
Singapur’daki Supplementary Retirement Scheme (SRS) ise katkılarınızın %100’ünü vergi matrahınızdan düşmenize olanak tanır. Bir Singapurlu, yıllık 100.000 SGD kazanıyorsa ve SRS’ye 15.300 SGD katkıda bulunursa, vergilendirilebilir geliri 84.700 SGD’ye düşer ve yaklaşık 1.500 SGD vergi tasarrufu sağlar.
Vergi avantajlarının hesaplanması için ülkenizdeki güncel vergi oranlarını ve BES ile ilgili özel düzenlemeleri bilmeniz gerekir.
BES’te Yönetim Giderleri Nasıl Hesaplanır?
BES’te yönetim giderleri, getirinizi etkileyen önemli bir faktördür. Bu giderler genellikle şunları içerir:
– Fon işletim gideri kesintisi
– Yönetim gider kesintisi
– Giriş aidatı (bazı ülkelerde)
– Çıkış aidatı (erken çıkış durumunda)
Yönetim giderleri genellikle toplam fon varlığınızın belirli bir yüzdesi olarak hesaplanır. Örneğin, fon işletim gideri yıllık %1 ise ve hesabınızda 10.000 birim para varsa, yıllık 100 birim para kesinti yapılır.
Morningstar’ın 2021 raporuna göre, dünya genelinde emeklilik fonlarının ortalama yönetim gideri oranı %0.9’dur. Ancak bu oran ülkeden ülkeye ve fondan fona büyük farklılıklar gösterir. Örneğin, Hollanda’daki emeklilik fonlarının ortalama gider oranı %0.4 civarındayken, Latin Amerika ülkelerinde bu oran %2’ye kadar çıkabilir.
Yönetim giderlerinin uzun vadeli etkisi çok büyük olabilir. Örneğin, 30 yıl boyunca yıllık %7 getiri sağlayan bir fona aylık 200 birim para yatırdığınızı düşünelim. Yönetim gideri %0.5 ise, 30 yıl sonunda 245.000 birim paranız olur. Ancak yönetim gideri %2 ise, bu rakam 198.000 birim paraya düşer. Aradaki fark neredeyse 50.000 birim para!
Bu nedenle, düşük yönetim giderli fonları seçmek, uzun vadede getirinizi önemli ölçüde artırabilir.
BES Getirisi Hesaplama Örneği
Şimdi tüm bu bilgileri birleştirerek gerçek bir BES getirisi hesaplama örneği yapalım. Uluslararası bir örnek kullanacağım, böylece dünyanın herhangi bir yerindeki okuyucu için anlaşılır olacak.
Diyelim ki aylık 300 birim para (dolar, euro, vb.) katkı yapıyorsunuz ve ülkenizde %25 devlet katkısı var (yıllık 900 birim para ile sınırlı). Seçtiğiniz fonların ortalama yıllık getirisi %8, yönetim giderleri ise %1.2.
Yıllık katkınız: 300 × 12 = 3.600 birim para
Yıllık devlet katkısı: 3.600 × 25% = 900 birim para
Toplam yıllık katkı: 3.600 + 900 = 4.500 birim para
Birinci yılın sonunda:
Fon getirisi: 4.500 × 8% = 360 birim para
Yönetim giderleri: 4.500 × 1.2% = 54 birim para
Net getiri: 360 – 54 = 306 birim para
Birinci yıl sonu toplam birikim: 4.500 + 306 = 4.806 birim para
İkinci yılda:
İkinci yıl katkıları: 4.500 birim para
İkinci yıl başlangıç birikimi: 4.806 + 4.500 = 9.306 birim para
Fon getirisi: 9.306 × 8% = 744,48 birim para
Yönetim giderleri: 9.306 × 1.2% = 111,67 birim para
Net getiri: 744,48 – 111,67 = 632,81 birim para
İkinci yıl sonu toplam birikim: 9.306 + 632,81 = 9.938,81 birim para
Bu şekilde hesaplamaya devam ederseniz, 20 yıl sonunda yaklaşık 207.000 birim para birikiminiz olur. Sadece katkılarınızın toplamı 72.000 birim para olduğu düşünülürse, 135.000 birim para kazanç elde etmiş olursunuz!
Vanguard’ın 2020 yılında yaptığı bir araştırmaya göre, düzenli katkı yapan ve düşük maliyetli fonları seçen BES katılımcıları, 25 yıllık dönemde ortalama %7.9 yıllık bileşik getiri elde etmişlerdir.
BES Getirisini Artırmanın Yolları
BES getirinizi maksimize etmek için uygulayabileceğiniz bazı stratejiler var. İşte en etkili olanları:
Düşük maliyetli fonları seçin: Yönetim giderleri düşük olan fonlar, uzun vadede çok daha yüksek getiri sağlar. Fidelity’nin bir araştırmasına göre, yönetim gideri %0.5’in altında olan fonlar, %2’nin üzerinde olanlara göre 30 yıllık dönemde ortalama %30 daha fazla birikim sağlıyor.
Portföyünüzü çeşitlendirin: Yumurtalarınızı aynı sepete koymayın! Hisse senedi, tahvil, altın, gayrimenkul gibi farklı varlık sınıflarına yatırım yapan fonları seçin. BlackRock’un verilerine göre, iyi çeşitlendirilmiş portföyler, 2008 krizinde bile %15’ten daha az değer kaybetmişti.
Yaşınıza uygun risk alın: Gençseniz daha fazla risk alabilirsiniz (daha fazla hisse senedi). Emekliliğe yaklaştıkça daha güvenli yatırımlara (tahvil, para piyasası) kayın. JP Morgan’ın “Guide to Retirement” raporuna göre, 30 yaşındaki bir yatırımcı portföyünün %80-90’ını hisse senetlerinde tutabilirken, 60 yaşındaki bir yatırımcı için bu oran %40-50 civarında olmalıdır.
Düzenli katkı yapın: Piyasanın iniş çıkışlarından yararlanmak için her ay düzenli katkı yapmaya özen gösterin. Vanguard’ın araştırması, düzenli katkı yapan yatırımcıların, aynı miktarı toplu yatıran yatırımcılara göre uzun vadede %15 daha fazla getiri elde ettiğini gösteriyor.
Uzun vadeli düşünün: Emeklilik yatırımı uzun maraton gibidir, kısa sprint değil! Piyasalardaki kısa vadeli dalgalanmalardan etkilenmeyin. DALBAR’ın yıllık “Quantitative Analysis of Investor Behavior” raporuna göre, panik yapıp fonlarını değiştiren yatırımcılar, 20 yıllık dönemde ortalama %4.3 getiri elde ederken, sabit stratejilerini koruyan yatırımcılar %8.2 getiri elde etmişlerdir.
BES getirinizi artırmak için bu stratejileri uygularsanız, emeklilik döneminizde çok daha rahat bir finansal durumda olabilirsiniz. Unutmayın, bugün yapacağınız küçük değişiklikler, yarın büyük farklar yaratabilir!
Gördüğünüz gibi, BES getirisi hesaplaması birçok faktörü içeriyor ve doğru stratejilerle getirinizi önemli ölçüde artırabilirsiniz. Finansal geleceğiniz için bugünden akıllı kararlar alın ve emekliliğinizde kendinize teşekkür edin!